नेपालको संविधानको कुनै धाराले राष्ट्रिय पर्वतको नाम तोकेको छैन, जसरी धारा ७ ले नेपाली भाषालाई आधिकारिक भाषाको रूपमा तोकेको छ। तर "राष्ट्रिय सगरमाथा" वाक्यांश त्यति नै खाली छैन जति "राष्ट्रिय गुफा" वा "राष्ट्रिय नृत्य" जस्ता शब्दहरू देखिन सक्थे। नेपाल सरकारले यही पर्वतमाथि एउटा वास्तविक, दस्तावेजीकृत, आधिकारिक कदम चालेको थियो: सन् १९६० को दशकमा इतिहासकार बाबुराम आचार्यको सिफारिसमा यसले औपचारिक रूपमा एभरेस्टको नेपाली नामको रूपमा सगरमाथा अपनायो। नामकरणको त्यो एउटै कदम देशका अरू कुनै पनि पर्वतले पाएको भन्दा आधिकारिक चिन्हको हैसियतको नजिक छ।
दुई नाम, दुई किसिमको अधिकार
एभरेस्टले पृथ्वीको लगभग कुनै पनि अन्य चिनारीभन्दा बढी आधिकारिक नामहरू बोकेको छ, तर नेपालको आफ्नै दावीका लागि दुई नाम सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छन्।
सरकारद्वारा अपनाइएको बनाम अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रयोग हुने
इतिहासकार बाबुराम आचार्यले सन् १९३८ को लेखमा प्रस्ताव गरेको र त्यसपछि १९६० को दशकदेखि राज्यले पर्वतको आधिकारिक नेपाली नामको रूपमा लोकप्रिय बनाएको — देशको भूगोलका लागि स्वदेशी नाम प्रयोग गर्ने व्यापक प्रयासको एक हिस्सा।
बेलायतको रोयल जियोग्राफिकल सोसाइटीले भारतका पूर्व सर्भेयर जनरल सर जर्ज एभरेस्टको नाममा राखेको — एभरेस्ट आफैंले यो शिखरले स्थानीय नाम बोक्नुपर्ने आपत्ति जनाउँदाजनाउँदै।
सीमापारि, तिब्बतीहरूले शताब्दियौंदेखि यस पर्वतलाई चोमोलुङमा, "विश्वकी आमा देवी" भनी बोलाउँदै आएका छन् — तिब्बती भाषाको लामो समयदेखि चलनमा रहेको नाम।
स्रोत: Ace the Himalaya; alanarnette.com; मोन्टाना स्टेट युनिभर्सिटी एभरेस्ट शिक्षा अभियान
पिक XV देखि संसारको छानोसम्म
एभरेस्ट ऐतिहासिक अभिलेखमा पर्वतको रूपमा होइन, संख्याको रूपमा प्रवेश गरेको थियो। भारतको ग्रेट ट्रिगोनोमेट्रिक सर्वेक्षणमा काम गर्ने ब्रिटिश सर्वेक्षकहरूले यसलाई दार्जिलिङबाट १४० माइलभन्दा बढी टाढाबाट देखे र, नेपाल वा तिब्बतमा प्रवेश गरी स्थानीय नाम पुष्टि गर्न नसकेपछि, पहिले यसलाई "पिक बी", त्यसपछि "पिक XV" भनी सूचीकृत गरे। सन् १८५६ मा सर्वेक्षणको गणनाले यसलाई विश्वको सबैभन्दा अग्लो बिन्दुको रूपमा पुष्टि गर्यो, र सन् १८६५ मा रोयल जियोग्राफिकल सोसाइटीले अंग्रेजी भाषाको अभिलेखका लागि "माउन्ट एभरेस्ट" तय गर्यो।
नेपालको आफ्नै पर्वतसँगको सम्बन्ध २०औं शताब्दीभर गहिरिँदै गयो। देशको सरकारले सन् १९६० को दशकमा आधिकारिक नेपाली नामको रूपमा सगरमाथा अपनायो, सन् १९७६ मा वरिपरिको क्षेत्रलाई सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जको रूपमा घोषणा गर्यो, र सन् १९७९ मा सो निकुञ्जलाई युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भएको देख्यो — यो मान्यताले यसका नाटकीय हिमनदी र शिखरहरू र त्यहाँ बस्ने शेर्पा संस्कृति दुवैलाई श्रेय दिन्छ। २९ मे १९५३ मा, एडमन्ड हिलारी र तेन्जिङ नोर्गे साउथ कोल मार्ग हुँदै शिखरमा पुग्ने पुष्टि भएका पहिलो आरोहीहरू बने।
✦ के तपाईंलाई थाहा छ?
- सन् २०२० मा, नेपाल र चीनले पहिलो पटक एभरेस्टको उचाइमा संयुक्त रूपमा सहमति जनाए, वर्षौंको फरक-फरक राष्ट्रिय मापनपछि ८,८४८.८६ मिटरमा टुंगिए।
- एभरेस्ट अझै पनि वर्षमा लगभग ४ मिलिमिटरको दरले उचाइ बढिरहेको छ, किनकि भारतीय टेक्टोनिक प्लेट एसियामुनि थिचिँदै जाँदा यो माथि धकेलिँदै छ।
- सन् १९७६ जुलाई १९ मा स्थापित सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज करिब १,१४८ वर्ग किमि क्षेत्रमा फैलिएको छ, जहाँ शेर्पा समुदायका साथसाथै हिउँ चितुवा र रातो पाण्डाजस्ता दुर्लभ प्रजाति बस्छन्।
स्रोत: युनेस्को विश्व सम्पदा केन्द्र; alanarnette.com; discoveryworldtrekking.com
नेपालका अन्य विशाल हिमशिखरहरू
एभरेस्ट एक्लै छैन। नेपालमा संसारका ८,००० मिटरभन्दा अग्ला १४ मध्ये आठ पर्वत छन् — पृथ्वीमा अन्यत्र कहीं नभेटिने चरम उचाइको सघनता।
| पर्वत | उचाइ | विश्व स्थान |
|---|---|---|
| सगरमाथा (एभरेस्ट) | ८,८४८.८६ मि | पहिलो |
| कञ्चनजंगा | ८,५८६ मि | तेस्रो |
| ल्होत्से | ८,५१६ मि | चौथो |
| मकालु | ८,४८५ मि | पाँचौं |
| चोयु | ८,१८८ मि | छैटौं |
| धौलागिरी | ८,१६७ मि | सातौं |
| मनास्लु | ८,१६३ मि | आठौं |
| अन्नपूर्ण I | ८,०९१ मि | दशौं |
स्रोत: मोन्टाना स्टेट युनिभर्सिटी एभरेस्ट शिक्षा अभियान
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
नेपालको राष्ट्रिय पर्वत के हो?
नेपालसँग आधिकारिक रूपमा तोकिएको "राष्ट्रिय पर्वत" छैन। सगरमाथा (माउन्ट एभरेस्ट) यसको सबैभन्दा नजिकको चिन्ह हो, किनकि यो सरकारद्वारा अपनाइएको नेपाली नाम, समर्पित राष्ट्रिय निकुञ्ज, र युनेस्को विश्व सम्पदा हैसियत भएको एक मात्र शिखर हो।
नेपालमा माउन्ट एभरेस्टलाई के भनिन्छ?
नेपालमा, माउन्ट एभरेस्टलाई आधिकारिक रूपमा सगरमाथा भनिन्छ, जसको अर्थ "आकाशको निधार" हो। यो नाम इतिहासकार बाबुराम आचार्यले प्रस्ताव गरेका थिए र नेपाल सरकारले सन् १९६० को दशकमा औपचारिक रूपमा अपनायो।
माउन्ट एभरेस्टको उचाइ कति छ?
माउन्ट एभरेस्टको उचाइ ८,८४८.८६ मिटर हो, डिसेम्बर २०२० मा नेपाल र चीनको संयुक्त सर्वेक्षण घोषणामा आधारित — यो पहिलो पटक थियो जब दुई देश एउटै आधिकारिक अंकमा सहमत भए।
एभरेस्ट पहिलो पटक कहिले आरोहण गरियो?
न्युजिल्यान्डका एडमन्ड हिलारी र नेपाली शेर्पा तेन्जिङ नोर्गे २९ मे १९५३ मा साउथ कोल मार्ग हुँदै एभरेस्टको शिखरमा पुग्ने पुष्टि भएका पहिलो आरोहीहरू बने।
संसारका कति अग्ला पर्वतहरू नेपालमा छन्?
नेपालमा संसारका ८,००० मिटरभन्दा अग्लो १४ मध्ये आठ पर्वत छन्, जसमा एभरेस्ट, कञ्चनजंगा, ल्होत्से, मकालु, चोयु, धौलागिरी, मनास्लु र अन्नपूर्ण I समावेश छन्।
सगरमाथाको तिब्बती नाम के हो?
सगरमाथाको तिब्बती नाम चोमोलुङमा हो, जसको अर्थ “संसारकी देवी माता” हो।
सगरमाथा कुनै राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र पर्छ?
पर्छ। यो सन् १९७६ मा घोषित सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र पर्छ।