नेपालको मुद्रा के हो भनी सोध्दा, धेरैले सजिलै "रुपैयाँ" भन्छन् — र उनीहरु गलत पनि होइनन्। तर नेपाली रुपैयाँको कथा त्यति सरल छैन: यो पूर्णतया नेपालकै आफ्नै केन्द्रीय बैंकद्वारा व्यवस्थित मुद्रा हो, तर तीन दशकभन्दा बढी पुरानो सम्बन्धमा यसको ठूलो छिमेकी भारतसँग स्थिर विनिमय दरमा जोडिएको छ।
जारी गर्ने निकाय र भारतीय पेग
सन् १९५६ मा स्थापित नेपाल राष्ट्र बैंक नेपालमा नोट र सिक्का जारी गर्ने र मौद्रिक नीति निर्धारण गर्ने एकमात्र निकाय हो। तर, अधिकांश केन्द्रीय बैंकहरूभन्दा फरक रूपमा, नेपाल राष्ट्र बैंकले ब्याजदर वा मुद्राको मूल्य पूर्णतया स्वतन्त्र रूपमा निर्धारण गर्दैन — किनभने नेपाली रुपैयाँ सन् १९९३ देखि भारतीय रुपैयाँसँग स्थिर दरमा पेग गरिएको छ।
दुई मुद्रा, एउटा स्थिर दर
नेपालभरि कानुनी मुद्रा, नेपाल राष्ट्र बैंकद्वारा नोट र सिक्कामा जारी गरिन्छ।
सन् १९९३ देखि कायम राखिएको स्थिर विनिमय दर, अर्थात् १ भारतीय रुपैयाँ बराबर १.६ नेपाली रुपैयाँ हुन्छ।
यो पेगले दुवै मुद्रालाई एकसाथ चलायमान राख्छ र व्यवहारमा, धेरै सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा एउटा निश्चित मूल्यवर्गसम्मका भारतीय रुपैयाँ नोटहरु नेपाली रुपैयाँसँगै अनौपचारिक रूपमा प्रचलनमा रहन्छन् — यद्यपि भारतीय रुपैयाँ नेपालमा कानूनी मुद्रा होइन र ठूला भारतीय नोटहरु आधिकारिक रूपमा प्रतिबन्धित छन्।
स्रोत: नेपाल राष्ट्र बैंक
रुपैयाँ कसरी आयो
नेपालको पुरानो चाँदीको सिक्का मोहर (मोहरु पनि लेखिन्छ) थियो। सन् १९३२ मा चाँदीको मोहरको ठाउँमा रुपैयाँ आयो, दुई मोहर बराबर एक रुपैयाँ, र रुपैयाँ तब देखि देशको हिसाबको एकाइ बन्यो।
सन् १९५६ मा नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना आधुनिक मुद्रा व्यवस्थापनको मोड थियो, जसले नोट जारी गर्ने काम एउटै संस्थामा केन्द्रित गर्यो र आजको दशमलव प्रणालीको बाटो खोल्यो, जहाँ १ रुपैयाँ बराबर १०० पैसा हुन्छ।
चिन्ह, मूल्यवर्ग र दैनिक प्रयोग
नेपाली रुपैयाँलाई सामान्यतया Rs वा NPR लेखिन्छ, र देवनागरीमा रु लेखिन्छ, जसले यसलाई लगभग उस्तै देखिने भारतीय रुपैयाँको चिन्ह ₹ भन्दा फरक देखाउँछ। दैनिक कारोबारका लागि साना मूल्यका सिक्का जारी गरिन्छन् भने नोटमा सुरक्षा चिन्हसँगै राष्ट्रिय स्थल र चिन्हहरू छापिन्छन्।
नेपालभर नगद अझै व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ, यद्यपि सहरी क्षेत्रमा डिजिटल भुक्तानी प्लेटफर्म र मोबाइल वालेट छिटो बढेका छन्, जुन परम्परागत रुपैयाँ नोट र सिक्काको विकल्प नभई सँगसँगै चलेका छन्।
✦ के तपाईंलाई थाहा छ?
- नेपालले सन् १९९७ मा राजा वीरेन्द्रको रजत जयन्तीका लागि स्मारक रु २५० को नोट जारी गरेको थियो।
- सन् २०१२ मा पहिलो पटक जारी भएको हालको नोट शृङ्खला सगरमाथा शृङ्खला भनेर चिनिन्छ।
- दुई मुद्राबीच स्थिर पेग भए पनि भारतीय रुपैयाँ नेपालमा कानुनी मुद्रा होइन।
मूल्यवर्गहरु
| प्रकार | मूल्यवर्ग |
|---|---|
| नोट | रु ५, १०, २०, ५०, १००, ५००, १००० |
| नोटको हालको शृङ्खला (जारी वर्ष) | रु ५, १०: २०१२, २०१७ · रु २०: २०१२, २०१६ · रु ५०, १००: २०१२, २०१५ · रु ५००: २०१२, २०१६ · रु १०००: २०१३, २०१९ |
| सिक्का | साना मूल्यवर्ग, पैसादेखि रुपैयाँसम्म |
| स्मारक नोट | विशेष अवसरमा जारी; सन् १९९७ मा राजा वीरेन्द्रको रजत जयन्तीमा रु २५० को नोट |
के तपाईंलाई थाहा छ?
- नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना २०१३ साल वैशाख १४ गते (सन् १९५६) भएको थियो।
- भारतीय रुपैयाँ नेपालमा कानूनी मुद्रा होइन, यद्यपि दुई मुद्रा स्थिर दरमा जोडिएका छन्।
- सन् २०१२ मा पहिलो पटक जारी हालको नोट शृङ्खला सगरमाथा शृङ्खला भनेर चिनिन्छ।
प्रायः सोधिने प्रश्नहरु
नेपालको राष्ट्रिय मुद्रा के हो?
नेपाली रुपैयाँ, संक्षेपमा NPR र रु वा Rs चिन्हद्वारा जनाइने, नेपालको आधिकारिक मुद्रा हो। यो नेपाल राष्ट्र बैंकद्वारा जारी र नियमन गरिन्छ।
नेपाली रुपैयाँ अर्को मुद्रासँग पेग गरिएको छ?
हो। सन् १९९३ देखि नेपाली रुपैयाँ भारतीय रुपैयाँसँग १६० NPR = १०० INR को स्थिर दरमा पेग गरिएको छ।
नेपालमा मुद्रा कसले जारी गर्छ?
नेपाल राष्ट्र बैंक, जुन सन् १९५६ मा स्थापना भएको थियो, नोट र सिक्का जारी गर्ने एकमात्र निकाय हो।
नेपाली मुद्राका कस्ता मूल्यवर्गहरु छन्?
सामान्यतया रु ५, १०, २०, ५०, १००, ५०० र १००० का नोटहरु, साथै साना सिक्काहरु प्रचलनमा छन्।
नेपाली रुपैयाँको चिन्ह के हो?
यसलाई Rs वा NPR भनी संक्षेपमा र देवनागरीमा रु लेखिन्छ, जुन भारतीय रुपैयाँको ₹ चिन्हभन्दा फरक हो।
एक नेपाली रुपैयाँमा कति पैसा हुन्छ?
एक रुपैयाँ १०० पैसामा विभाजित हुन्छ।
नेपाली रुपैयाँले केको स्थान लियो?
रुपैयाँले सन् १९३२ मा चाँदीको मोहरको स्थान लियो।