कुनै पनि नेपाली पत्रिका खोल्नुभयो भने माथिको मिति धेरै आगन्तुकलाई अपरिचित लाग्छ — दिन वा महिना मिलेन भन्ने होइन, वर्ष नै ग्रेगोरियन पात्रोभन्दा दशकौं अगाडि हुनाले। त्यो नै बिक्रम संवत् हो, नेपालको आधिकारिक पात्रो, र एकपटक अन्तर बुझेपछि बाँकी प्रणाली छिट्टै बुझिन्छ।
वर्षको संख्या किन यति फरक देखिन्छ
बिक्रम संवत् ग्रेगोरियन पात्रोभन्दा करिब ५६ वर्ष ८ महिना अगाडि चल्छ, किनभने यसको आरम्भ परम्परागत रूपमा ग्रेगोरियन प्रणालीको सन् १ होइन, ईसापूर्व ५७ मा मानिन्छ। व्यवहारमा, बिक्रम संवत् २०८३ ग्रेगोरियन पात्रोको २०२६ सँग मेल खान्छ — र नेपाली नयाँ वर्ष जनवरीमा नभई मध्य अप्रिलमा पर्ने भएकाले, हरेक ग्रेगोरियन वर्षको बीचमा अन्तर एक वर्षले सर्छ।
अन्तर एक नजरमा
दुई प्रणालीबीच करिब ५६ वर्ष ८ महिनाको फरक छ — ठ्याक्कै फरक नेपाली वर्षको कुन महिना चलिरहेको छ भन्नेमा भर पर्छ।
यो पात्रो कहाँबाट आयो
परम्पराले बिक्रम संवत्को श्रेय उज्जैनका राजा विक्रमादित्यलाई दिन्छ, जसले करिब ईसापूर्व ५७ मा एक सैन्य विजयपछि यो संवत् स्थापना गरेको भनिन्छ। यो पात्रो पछिका शताब्दीहरूमा भारतीय उपमहाद्वीपभर फैलियो र विक्रमादित्यको वंश तथा नेपालका आफ्नै लिच्छविकालीन राजाहरूबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धमार्फत नेपाल पुग्यो — केही इतिहासकारले त यो पात्रो भारतमा होइन, लिच्छवि शासक मानदेवबाट सुरु भएको हुन सक्ने तर्क पनि गर्छन्, यद्यपि यो विवादित नै छ।
बिक्रम संवत् नेपालको आधिकारिक पात्रो बन्ने बाटो तत्काल थिएन। सन् १७६९ मा गोरखाले काठमाडौं उपत्यका जितेपछि लामो समयदेखिको नेपाल सम्बत् पहिले शक संवत्ले विस्थापित गर्यो, जुन एक शताब्दीभन्दा बढी समय आधिकारिक प्रयोगमा रह्यो। राणाकालमा सन् १९०१ मा मात्र बिक्रम संवत्लाई औपचारिक रूपमा नेपालको आधिकारिक पात्रोको रूपमा अपनाइयो, र त्यसपछि यसले त्यो हैसियत कायम राखेको छ।
स्रोत: विकिपिडिया, विक्रम संवत्; नेपाल सम्बत्का ऐतिहासिक अभिलेख
एक मात्र राष्ट्रिय पात्रो होइन
आधिकारिक मान्यता पाएको नेपालको पात्रो बिक्रम संवत् मात्र होइन। नेवार समुदायको चान्द्र पात्रो नेपाल सम्बत् ई.सं. ८७९ अक्टोबर २० देखि सुरु भएको हो र मल्ल राजवंशको अन्त्यसम्म करिब नौ शताब्दी काठमाडौं उपत्यकाको आधिकारिक पात्रो थियो। लामो सांस्कृतिक पुनर्जागरण आन्दोलनपछि सरकारले सन् २०११ अक्टोबर २५ मा नेपाल सम्बत्लाई राष्ट्रिय पात्रोको रूपमा प्रयोगमा ल्याउने निर्णय गर्यो, र नोभेम्बर २०२३ देखि सरकारी आधिकारिक कागजातमा बिक्रम संवत्सँगै यसलाई पनि समावेश गरिँदै आएको छ।
दुई पात्रो, दुई भूमिका
देशभर सरकारी काम, आधिकारिक कागजात, बिदा र दैनिक नागरिक मितिहरूमा प्रयोग हुन्छ।
नेवार चान्द्र पात्रो; नेवार पर्वहरूको केन्द्रमा रहेको र आधिकारिक प्रयोगमा बिक्रम संवत्सँगै बढ्दो रूपमा समावेश हुँदै गएको।
स्रोत: विकिपिडिया, नेपाल सम्बत् र विक्रम संवत्। राणाकालमा बिक्रम संवत् अपनाइएको वर्ष केही स्रोतले १९०३ पनि लेखेका छन्।
बिक्रम संवत् वर्षको संरचना
आगामी नयाँ वर्ष: बैशाख १, २०८४ बुधबार, २०२७ अप्रिल १४ मा पर्छ। मिति, परम्परा र बिस्केट जात्राबारे नेपाली नयाँ वर्ष २०८४ गाइड हेर्नुहोस्।
बिक्रम संवत् वर्षमा १२ महिना हुन्छन्, जुन बैशाखबाट सुरु भई चैत्रमा सकिन्छ। ग्रेगोरियन पात्रोका निश्चित ३० वा ३१ दिने महिनाभन्दा फरक, बिक्रम संवत्का महिना करिब २९ देखि ३२ दिनसम्मका हुन्छन्, किनभने यो पात्रोले सौर स्थिति र चान्द्र कला दुवै मिलाउँछ।
| महिना | ग्रेगोरियनसँग करिब मेल खाने समय |
|---|---|
| बैशाख | मध्य अप्रिल – मध्य मे |
| जेठ | मध्य मे – मध्य जुन |
| असार | मध्य जुन – मध्य जुलाई |
| श्रावण | मध्य जुलाई – मध्य अगस्ट |
| भदौ | मध्य अगस्ट – मध्य सेप्टेम्बर |
| असोज | मध्य सेप्टेम्बर – मध्य अक्टोबर |
| कार्तिक | मध्य अक्टोबर – मध्य नोभेम्बर |
| मंसिर | मध्य नोभेम्बर – मध्य डिसेम्बर |
| पौष | मध्य डिसेम्बर – मध्य जनवरी |
| माघ | मध्य जनवरी – मध्य फेब्रुअरी |
| फागुन | मध्य फेब्रुअरी – मध्य मार्च |
| चैत्र | मध्य मार्च – मध्य अप्रिल |
✦ के तपाईंलाई थाहा छ?
- बिक्रम संवत्को संरचना बंगाली पात्रोसँग निकै मिल्छ।
- दशैं, तिहार र माघे संक्रान्ति जस्ता प्रमुख चाडपर्वहरू बिक्रम संवत् पात्रोअनुसार तोकिन्छन्।
- नेपाल ग्रेगोरियन पात्रो मुख्य नागरिक पात्रो नभएका संसारका थोरै देशमध्ये एक हो।
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
नेपालको राष्ट्रिय पात्रो के हो?
बिक्रम संवत् (बि.सं.) नेपालको आधिकारिक चान्द्र-सौर पात्रो हो। यो सरकारी अभिलेख, आधिकारिक कागजात, पत्रपत्रिका र दैनिक नागरिक जीवनमा प्रयोग हुन्छ।
बिक्रम संवत् ग्रेगोरियन पात्रोभन्दा कति अगाडि छ?
बिक्रम संवत् ग्रेगोरियन पात्रोभन्दा करिब ५६ वर्ष ८ महिना अगाडि चल्छ। उदाहरणका लागि, बिक्रम संवत् २०८३ ग्रेगोरियन पात्रोको २०२६ सँग मेल खान्छ।
नेपाली नयाँ वर्ष कहिले सुरु हुन्छ?
नेपाली नयाँ वर्ष बैशाख १ गते सुरु हुन्छ, जुन प्रायः ग्रेगोरियन पात्रोको अप्रिल १३ देखि १५ को बीचमा पर्छ र नेपालमा सार्वजनिक बिदा हुन्छ।
के नेपाल सम्बत् पनि राष्ट्रिय पात्रो हो?
हो। ई.सं. ८७९ मा सुरु भएको नेवार समुदायको चान्द्र पात्रो नेपाल सम्बत्लाई सन् २०११ मा बिक्रम संवत्सँगै राष्ट्रिय पात्रोको रूपमा मान्यता दिइयो, र सरकारले नोभेम्बर २०२३ देखि आधिकारिक कागजातमा बिक्रम संवत्सँगै यसलाई पनि समावेश गर्न थाल्यो।
बिक्रम संवत्को एक महिनामा कति दिन हुन्छन्?
बिक्रम संवत्का महिनाहरू करिब २९ देखि ३२ दिनसम्मका हुन्छन्, ग्रेगोरियन महिनाका निश्चित लम्बाइभन्दा फरक, किनभने यो पात्रोले सौर र चान्द्र गणना दुवै मिलाउँछ।
बिक्रम संवत् नेपालमा कहिले आधिकारिक भयो?
बिक्रम संवत् राणा शासनकालमा सन् १९०१ (वि.सं. १९५८) मा आधिकारिक बनाइएको थियो।
बिक्रम संवत् कस्तो पात्रो हो?
बिक्रम संवत् चन्द्र–सौर नागरिक पात्रो हो, जसमा वैशाखदेखि चैत्रसम्म १२ महिना हुन्छन्।