काठमाडौंको सबैभन्दा प्रसिद्ध धरहरा कुन हो भनी कसैलाई सोध्नुहोस्, उनीहरूले धरहरातिरै देखाउनेछन् — लगभग दुई शताब्दीदेखि कुनै न कुनै रूपमा राजधानीलाई हेरिरहेको पातलो संरचना (मूल रूपमा नौ तले)। यसको कथा वास्तवमा दुई कथा हो: १८३ वर्षसम्म उभिएको धरहरा, र त्रासदीपछि फेरि उठेको धरहरा।
भीमसेन थापाको पालामा उत्पत्ति
धरहरा सन् १८३० को दशकमा (सामान्यतया १८३२ भनिन्छ) तत्कालीन शक्तिशाली प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको आदेशमा निर्माण गरिएको थियो, जसकारण यस धरहरालाई भीमसेन धरहरा पनि भनिन्छ। रानी ललित त्रिपुरासुन्दरीको अनुरोधमा बनाइएको यो धरहराको माथिल्लो तलाबाट काठमाडौं उपत्यकाको फराकिलो दृश्य देखिन्थ्यो। भीमसेन थापाले सन् १८२४ मा काठमाडौंमा अर्को धरहरा बनाएका थिए, जुन १८३४ को भूकम्पमा दुई टुक्रा भयो र फेरि बनाइएन।
यो धरहरा १९३४ जनवरी १५ को ठूलो भूकम्पसम्म उभिइरह्यो, जसले यसको केही भाग मात्र बाँकी राख्यो। त्यसपछि प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेरले यसको मर्मत गराए, र यो पर्यटक र स्थानीयका लागि लोकप्रिय दृश्यावलोकन स्थल बन्यो।
२०१५ को भूकम्प र पुनर्निर्माण
२०१५ अघि र पछि
१९औं शताब्दीको चिनारी र दृश्यावलोकन स्थल, सर्वसाधारणका लागि खुला र काठमाडौंको आकाशरेखाको केन्द्रमा रहेको।
गोर्खा भूकम्पमा ध्वस्त भएको, त्यसपछि मूल स्थल छेउमै संग्रहालय र दृश्यावलोकन बल्कनीसहितको नयाँ, अग्लो धरहराले प्रतिस्थापन गरेको।
२५ अप्रिल २०१५ मा, ७.८ म्याग्निच्युडको गोर्खा भूकम्पले मध्य नेपाललाई हान्यो, र धरहरा यसको सबैभन्दा देखिने क्षतिहरूमध्ये एक बन्यो: धरहरा भत्कियो, र भित्र वा नजिकै रहेका दर्जनौं मानिसको मृत्यु भयो (मृतकको सङ्ख्या ५० भन्दा बढीदेखि करिब १८० सम्म भनिन्छ), र यो दुर्घटना काठमाडौंका सम्पदा स्थलहरूमा भूकम्पले पारेको क्षतिको एउटा परिभाषित तस्बिर बन्यो।
सरकारले पछि मूल धरहराको भग्नावशेष छेउमै नयाँ धरहरा निर्माण गर्यो। २४ अप्रिल २०२१ मा उद्घाटन भएको यो सेतो धरहरा करिब ८४ मिटर अग्लो र २३ तले छ, जसमा दृश्यावलोकन बल्कनीसम्म लिफ्ट र २०१५ को भूकम्पबारे भूमिगत संग्रहालय छ।
✦ के तपाईंलाई थाहा छ?
- धरहराको एउटा पूर्ववर्ती थियो: भीमसेन थापाले सन् १८२४ मा बनाएको पहिलो धरहरा १८३४ को भूकम्पमा दुई टुक्रा भयो र फेरि बनाइएन।
- धरहरालाई क्षति पुर्याएको १९३४ को भूकम्पको सम्झनामा नेपालमा हरेक वर्ष माघ २ गते (करिब जनवरी १५) भूकम्प सुरक्षा दिवस मनाइन्छ।
स्रोत: नेपाल सरकार भूकम्प पुनर्निर्माण अभिलेख; काठमाडौं महानगरपालिका
प्रतीकात्मक महत्त्व
आफ्नो वास्तुकला र ऐतिहासिक मूल्यभन्दा बाहिर, धरहराले काठमाडौंको सहनशीलतालाई प्रतिनिधित्व गर्न थालेको छ — दशकौंमा देशको सबैभन्दा खराब प्राकृतिक प्रकोपमा भत्किएको र पुनर्स्थापनाको वक्तव्यको रूपमा पुनर्निर्माण गरिएको एउटा स्मारक। यो काठमाडौं उपत्यकाका सबैभन्दा तस्बिर खिचिने चिनारीहरूमध्ये एक र सहरको आकाशरेखाको स्थायी हिस्सा रहँदै आएको छ, उपत्यकाका दरबार क्षेत्रका अन्य सम्पदा स्थलहरूसँगै।
धरहराको समयरेखा
| वर्ष | घटना |
|---|---|
| १८२४ | काठमाडौंमा भीमसेन थापाको पहिलो धरहरा निर्माण |
| १८३० को दशक | भीमसेन थापाको पालामा धरहरा निर्माण (१८३२ सामान्यतया भनिन्छ); पहिलो धरहरा १८३४ को भूकम्पमा दुई टुक्रा |
| १९३४ | ठूलो भूकम्पले धरहरालाई धेरै हदसम्म ध्वस्त पार्यो; पछि मर्मत गरियो |
| २०१५ | गोर्खा भूकम्पमा धरहरा भत्कियो |
| २०१८–२०२१ | सरकारद्वारा मूल स्थल छेउमा नयाँ धरहरा निर्माण |
| २०२१ | नयाँ धरहराको उद्घाटन, २४ अप्रिल |
स्रोत: नेपाल सरकार भूकम्प पुनर्निर्माण अभिलेख; काठमाडौं महानगरपालिका
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
नेपालको राष्ट्रिय स्मारक के हो?
काठमाडौंको धरहरा (मूल रूपमा नौ तले, नयाँ धरहरा २३ तले), जसलाई भीमसेन धरहरा पनि भनिन्छ, नेपालको राष्ट्रिय स्मारकको रूपमा व्यापक रूपमा मानिन्छ र यो देशका सबैभन्दा चिनिने चिनारीहरूमध्ये एक हो।
धरहरा कसले र कहिले बनाए?
धरहरा सन् १८३० को दशकमा (सामान्यतया १८३२ भनिन्छ) तत्कालीन शक्तिशाली प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको आदेशमा निर्माण गरिएको थियो, जसकारण यस धरहरालाई भीमसेन धरहरा पनि भनिन्छ। रानी ललित त्रिपुरासुन्दरीको अनुरोधमा बनाइएको यो धरहराको माथिल्लो तलाबाट काठमाडौं उपत्यकाको फराकिलो दृश्य देखिन्थ्यो। भीमसेन थापाले सन् १८२४ मा काठमाडौंमा अर्को धरहरा बनाएका थिए, जुन १८३४ को भूकम्पमा दुई टुक्रा भयो र फेरि बनाइएन।
के धरहरा भूकम्पमा भत्कियो?
हो। २०१५ सम्म उभिएको धरहरा २५ अप्रिल २०१५ को विनाशकारी गोर्खा भूकम्पमा भत्कियो, धरहरामा दर्जनौं मानिसको मृत्यु भयो; विवरणहरूमा ५० भन्दा बढीदेखि करिब १८० सम्म भनिएको छ।
के धरहरा पुनर्निर्माण गरिएको छ?
हो, एक प्रकारले। सरकारले काठमाडौंमा मूल स्थल छेउमै नयाँ धरहरा बनायो, जसको उद्घाटन २४ अप्रिल २०२१ मा भयो; यसमा संग्रहालय र लिफ्टबाट पुगिने दृश्यावलोकन बल्कनी छ।
धरहरा कति अग्लो छ?
मूल धरहरा सामान्यतया लगभग ६२ मिटर अग्लो भनिन्छ (स्रोतअनुसार फरक), माथिसम्म २१३ खुड्किला थिए। नयाँ धरहरा लगभग ८४ मिटर अग्लो र २३ तले छ।
धरहरा कहाँ अवस्थित छ?
धरहरा काठमाडौंको सुन्धारामा अवस्थित छ।
धरहराको अर्को नाम के हो?
धरहरालाई भीमसेन स्तम्भ पनि भनिन्छ, जुन भीमसेन थापाको पालामा बनेको थियो।