वसन्तमा नेपालको हिमाली वनजंगलमा पर्याप्त माथि हिँड्नुभयो भने, घाँसे भिरालोमा दौडिरहेको धातुजस्तो हरियो र ताम्रे रंगको झलक देख्न सक्नुहुन्छ। त्यो झलक डाँफे हो — हिमाली मोनाल — नेपालको राष्ट्रिय चरा, र संसारकै सबैभन्दा आकर्षक देखिने तित्रा प्रजातिहरूमध्ये एक।
रूपरेखा: दुई एकदम फरक रंगको चरा
कानुनी आधार: नेपालको संविधान २०७२, धारा ९(३), जसमा Lophophorus (डाँफे) राष्ट्रिय चरा हो भनिएको छ। पाठ Constitute Project मा।
हिमाली मोनालले हिमाली चराहरूमध्ये यौन-द्विरूपताको सबैभन्दा नाटकीय उदाहरणहरूमध्ये एक देखाउँछ — नर र पोथी लगभग फरक-फरक प्रजातिजस्तै देखिन्छन्।
नर
चम्किलो धातुजस्तो हरियो टुप्पो, ताम्रे रंगको पिठ्युँ र घाँटी, नीलो-बैजनी पखेटा, र उडानमा सबैभन्दा स्पष्ट देखिने सेतो कम्मर। प्रकाशको कोण अनुसार रंग स्पष्ट रूपमा परिवर्तन हुन्छ।
पोथी
खैरो-दाग भएको प्वाँख र सेतो घाँटी — मधुरो रंगले वनको भुइँमा गुँड बनाउँदा र बचेराको हेरचाह गर्दा लुकाइमा मद्दत गर्छ।
नरको टुप्पो र रंग यति मूल्यवान मानिन्छ कि ऐतिहासिक रूपमा अधिकारको प्रतीकको रूपमा प्रयोग हुने प्वाँखका लागि शिकार गर्नु यस प्रजातिको सबैभन्दा ठूलो खतराहरूमध्ये एक बनिरहेको छ।
स्रोत: राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, नेपाल
वासस्थान र मौसमी सर्ने बानी
डाँफे हिमालभरि माथिल्लो समशीतोष्ण ओख-सल्ला वन र उच्च खर्कमा बस्छ, गर्मीमा लगभग ३,३०० देखि ४,७५० मिटरसम्म, र जाडोमा तल झरेर लगभग २,५०० मिटरसम्म। धेरै उच्च-उचाइका चराजस्तै, यो वर्षभरि एउटै उचाइमा बस्दैन — यो पहाडमाथि र तल मौसमी रूपमा बसाइँ सर्छ।
मौसमी उचाइ दायरा
जाडोमा, गहिरो हिउँले चरालाई तल्लो लालीगुराँस र सल्ला वनमा धकेल्छ; गर्मीमा तिनीहरू प्रजननका लागि रुखको सीमा नजिकको खुला घाँसे भिरालो र चट्टानमा फर्किन्छन्।
आहार र व्यवहार
डाँफे शक्तिशाली खन्ने चरा हुन्, जसले आफ्नो बांगिएको चुच्चो प्रयोग गरी गेडागुडी, जरा, बीउ, मुना र स-साना जीवजन्तु खोज्न माटो र हिउँमा खन्न सक्छन्। तिनीहरू प्रायः भुइँमा बस्छन्, खतराबाट उड्नुभन्दा दौडिन रुचाउँछन्, तर तर्सिँदा छोटो, शक्तिशाली ढल्केको उडान भर्न सक्छन्।
संस्कृति र प्रतीकवाद
डाँफेले नेपाली संस्कृतिमा न्यानो स्थान पाएको छ — यो प्रायः नेपाली लोकगीत, परम्परागत कला र प्रादेशिक छविमा देखिन्छ, र यसलाई जंगलमा देख्नु प्रायः शुभ शकुन मानिन्छ। यसको जीवन्त रंगले लामो समयदेखि नेपालको उच्च भू-भागको सौन्दर्यको अनौपचारिक प्रतीक बनाएको छ।
नेपालका अन्य हिमाली तित्रा प्रजाति
| नेपाली नाम | प्रजाति | टिप्पणी |
|---|---|---|
| कालिज | Lophura leucomelanos | मध्य पहाडी वनमा सामान्य, व्यापक |
| चीर तित्रा | Catreus wallichii | घाँसे, होचो भिरालो; जोखिममा |
| रगते तित्रा | Ithaginis cruentus | उच्च-उचाइको सल्ला र लालीगुराँस वन |
| मुनाल (सत्यर ट्र्यागोपान) | Tragopan satyra | घना वन, आकर्षक रातो नर प्वाँख |
✦ थाहा थियो?
- नर डाँफेको टुप्पो र रंग प्रकाशसँगै यति धेरै परिवर्तन हुन्छ कि यसलाई कहिलेकाहीं "घुम्ने इन्द्रेणी" भनिन्छ।
- यस प्रजातिको वैज्ञानिक नामले १८औं शताब्दीकी उत्साही पक्षी विज्ञ लेडी मेरी इम्पेलाई सम्मान गर्छ।
- डाँफेले खाना खोज्दा बलियो चुच्चोले माटो र हिउँ खन्छ।
संरक्षण स्थिति
हिमाली मोनाल विश्वव्यापी IUCN रेड लिस्टमा "कम चिन्ताजनक" सूचीकृत छ, जसको अर्थ यो लोप हुने आसन्न जोखिममा छैन — तर यसको जनसंख्या प्रवृत्ति आधिकारिक रूपमा घट्दै गएको छ। नेपालको राष्ट्रिय मूल्याङ्कनमा यसलाई संकटको नजिक (Near Threatened) मानिएको छ, र यो राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ (सन् १९७३) अन्तर्गत पूर्ण संरक्षित छ। मुख्य खतराहरू नरको टुप्पोका प्वाँखको माग द्वारा प्रेरित शिकार, र यसको दायराका केही भागमा पूर्वाधार तथा जलविद्युत विकासबाट वासस्थान बाधा हुन्। नेपालमा, यो प्रजाति राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, १९७३ अन्तर्गत कानुनी रूपमा संरक्षित छ, र सगरमाथा, लाङटाङ र अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रजस्ता संरक्षित क्षेत्रभित्र स्थिर जनसंख्या कायम राख्छ।
स्रोत: IUCN रेड लिस्ट; राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, नेपाल
कहाँ देख्न सकिन्छ
- सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज — एभरेस्ट क्षेत्रको वन र हिमाली क्षेत्र।
- लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज — पहुँचयोग्य लालीगुराँस र ओख वन वासस्थान।
- अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र — डाँफे देख्न पाइने बढी भरपर्दो स्थानहरूमध्ये एक।
- रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज — कम आगन्तुक चापसहितको दूरस्थ सुदूरपश्चिम वासस्थान।
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
नेपालको राष्ट्रिय चरा के हो?
डाँफे, जसलाई हिमाली मोनाल (Lophophorus impejanus) पनि भनिन्छ, नेपालको राष्ट्रिय चरा हो।
नेपालमा डाँफे किन महत्त्वपूर्ण छ?
डाँफेलाई यसको चम्किलो प्वाँखका लागि प्रशंसा गरिन्छ र नेपालमा शान्ति तथा प्राकृतिक सौन्दर्यको प्रतीक मानिन्छ, जुन प्रायः लोकगीत र परम्परागत कलामा उल्लेख हुन्छ।
हिमाली मोनाल कस्तो देखिन्छ?
नरको प्वाँख चम्किलो धातुजस्तो हरियो, नीलो, ताम्रे र बैजनी हुन्छ र स्पष्ट सेतो कम्मर हुन्छ, जबकि पोथी गुँड बनाउँदा लुकाइका लागि खैरो-दाग भएको हुन्छ।
नेपालमा डाँफे कहाँ बस्छ?
यो हिमाली सल्ला-ओख वनजंगल र उच्च खर्कमा बस्छ, गर्मीमा मुख्यतया लगभग ३,३०० देखि ४,७५० मिटरको बीचमा, र जाडोमा लगभग २,५०० मिटरतिर झर्छ — राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका अनुसार।
नेपालको राष्ट्रिय चरा लोपोन्मुख छ?
विश्वव्यापी रूपमा हिमाली मोनाल IUCN द्वारा "कम चिन्ताजनक" सूचीकृत छ, यद्यपि शिकार र वासस्थान क्षतिका कारण यसको जनसंख्या घट्दै गएको छ, नेपालभित्र यसलाई संकटको नजिक (Near Threatened) मानिएको छ, र यो नेपालको राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐनअन्तर्गत संरक्षित छ।
डाँफेको वैज्ञानिक नाम के हो?
डाँफेको वैज्ञानिक नाम Lophophorus impejanus हो। यसलाई Impeyan Monal वा Impeyan Pheasant पनि भनिन्छ र यो फेजेन्ट परिवार (Phasianidae) अन्तर्गत पर्छ।
नेपालमा डाँफेलाई कुन कानुनले संरक्षण गरेको छ?
डाँफे राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, १९७३ अन्तर्गत संरक्षित छ।