तनहुँ जिल्लाको बन्दीपुर पहाडी सहर मुनि लुकेको सिद्ध गुफालाई प्रायः नेपालको राष्ट्रिय गुफा भनी नामकरण गरिन्छ। लगभग ४३७ मिटर गहिरो र ५० मिटरसम्म अग्लो, यसलाई देशकै सबैभन्दा ठूलो प्राकृतिक चूनढुङ्गा गुफा र दक्षिण एसियाकै सबैभन्दा ठूला गुफामध्ये एक मानिन्छ — स्ट्यालाक्टाइट, स्ट्यालाग्माइट र बासिन्दा चमेराहरूले भरिएको मन्दिरजस्तै विशाल खाडलले सन् १९८८ मा पत्ता लागेदेखि पैदलयात्री, तीर्थयात्री र भूवैज्ञानिकहरूलाई उत्तिकै आकर्षित गर्दै आएको छ।
सिद्ध गुफा: नेपालको राष्ट्रिय गुफा
सिद्ध गुफा लगभग ४३७ मिटर लामो फैलिएको छ र केही ठाउँमा ५० मिटरसम्म अग्लो उठ्छ, जसले यसलाई नेपालको दस्तावेजीकरण गरिएको सबैभन्दा ठूलो प्राकृतिक गुफा र, धेरैजसो विवरण अनुसार, दक्षिण एसियाकै दोस्रो ठूलो गुफा बनाउँछ। भित्र, चूनढुङ्गाको कक्ष स्ट्यालाक्टाइट र स्ट्यालाग्माइटले सजिएको एउटा विशाल, गुञ्जने ठाउँमा खुल्छ, माथि चमेराका उपनिवेश र कहिलेकाहीं प्रवेशद्वार नजिकै प्रार्थना गरिरहेका साधु बस्ने ठाउँ पनि हो। यो गुफा भूवैज्ञानिक रूपमा लगभग ३,५०० वर्ष पुरानो अनुमान गरिन्छ, यद्यपि यो सन् १९८८ सम्म बाहिरी संसारलाई थाहा थिएन, जब स्थानीय पैदलयात्रीहरूको एउटा समूहले यसको प्रवेशद्वार भेट्टायो।
त्यहाँ पुग्न बन्दीपुरबाट छोटो पैदलयात्रा चाहिन्छ — लगभग डेढ घण्टा ओरालो — वा पृथ्वी राजमार्गमा रहेको बिमलनगरबाट झण्डै १,२०० सिँढी चढेर ४५ मिनेटको उकालो। भित्र धेरैजसो ठाउँमा कृत्रिम बत्ती नभएकाले र भित्रको ढुङ्गे बाटो चिप्लो हुन सक्ने भएकाले स्थानीयहरूले गाइड लिन र टर्च बोक्न जोड दिन्छन्।
✦ थाहा थियो?
- केही स्थानीय पर्यटन स्रोतका अनुसार सिद्ध गुफाको भित्री भागमा एकैचोटि २,५००–३,००० जनासम्म अटाउन सक्छ।
- यस गुफामा भगवान शिव र नागार्जुनका मूर्ति छन्, र महाशिवरात्रिमा भक्तहरू त्यहाँ जम्मा हुन्छन्।
- जर्मन गुफाविज्ञहरूले सर्वप्रथम १९९०–९१ मा यस गुफाको औपचारिक सर्वेक्षण गरे; पछि हङ्गेरियन वैज्ञानिकहरूले १९९८ मा यहाँका चमेरा प्रजातिको दस्तावेजीकरण गरे।
स्रोत: Lonely Planet; विकिपिडिया (Siddha Cave); Mountain Tiger Nepal; showcaves.com
सिद्ध गुफाभन्दा बाहिर
नेपाली भाषालाई राष्ट्रिय भाषा भनी तोक्ने गरी कुनै संवैधानिक धाराले "राष्ट्रिय गुफा" तोकेको छैन, त्यसैले सिद्ध गुफाको हैसियत सरकारी घोषणाभन्दा यसको आकारमा आधारित छ। यससँगै अक्सर उठ्ने केही अन्य गुफाहरू पनि चिन्नुपर्ने हुन्छ — विशेष गरी मुस्ताङका आकाश गुफाहरू, काली गण्डकी नदीमाथिका भीरहरूमा कुँदिएका लगभग १०,००० मानव-निर्मित गुफाहरू, जसमा २,०००–३,००० वर्ष पुराना दाहसंस्कार र बौद्ध कला रहेका छन्, र पोखराको गुप्तेश्वर महादेव गुफा, यसको शिव मन्दिर र छेउछाउको डेभिस फल्ससँगको सम्बन्धका कारण देशको सबैभन्दा धेरै भ्रमण गरिने पवित्र गुफा।
स्रोत: नेपाल पर्यटन बोर्ड; विकिपिडिया (Mustang Caves); HeritageDaily
नेपालभरका उल्लेखनीय गुफाहरू
शैक्षिक सर्वेक्षणहरूले नेपालका ७७ मध्ये ५६ जिल्लाभर २२२ वटा गुफाहरू दर्ता गरेका छन्, जसमध्ये अधिकांश पोखरा वरपर केन्द्रित कार्स्ट चूनढुङ्गा संरचना हुन्। आकारका हिसाबले सिद्ध गुफा सूचीमा सबैभन्दा माथि छ, तर पवित्रता वा पहुँचका कारण अरू केही पनि उल्लेखनीय छन्।
| गुफा | स्थान | चिनिने कारण |
|---|---|---|
| सिद्ध गुफा | बन्दीपुर, तनहुँ | नेपालको सबैभन्दा ठूलो ज्ञात गुफा |
| मुस्ताङका आकाश गुफाहरू | माथिल्लो मुस्ताङ | ~१०,००० प्राचीन मानव-निर्मित गुफाहरू |
| गुप्तेश्वर महादेव गुफा | पोखरा | पवित्र शिव मन्दिर; डेभिस फल्ससँग सम्बन्ध |
| महेन्द्र गुफा | पोखरा | चूनढुङ्गा संरचना र मन्दिर |
| चमेरा गुफा | पोखरा | ठूलो चमेरा उपनिवेश |
| चोभार (मञ्जुश्री) गुफा | काठमाडौं उपत्यका | उपत्यकाको पौराणिक उत्पत्ति स्थल |
| हलेसी महादेव गुफा | खोटाङ जिल्ला | प्रमुख शिव तीर्थस्थल |
स्रोत: नेपाल पर्यटन बोर्ड; Mountain Tiger Nepal; Wonder Nepal
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
नेपालको राष्ट्रिय गुफा के हो?
तनहुँ जिल्लाको बन्दीपुर नजिकैको सिद्ध गुफालाई नेपालको सबैभन्दा ठूलो ज्ञात प्राकृतिक चूनढुङ्गा गुफाको हैसियतका कारण व्यापक रूपमा नेपालको राष्ट्रिय गुफा मानिन्छ। यो हैसियत राष्ट्रिय फूल, चरा वा पशुजस्तो औपचारिक संवैधानिक घोषणाभन्दा यसको आकार र लोकप्रिय मान्यतामा आधारित छ भन्ने कुरा उल्लेखनीय छ।
नेपालको सबैभन्दा ठूलो गुफा कुन हो?
सिद्ध गुफा नेपालको सबैभन्दा ठूलो ज्ञात गुफा हो, जुन लगभग ४३७ मिटर गहिरो र ५० मिटरसम्म अग्लो छ, र सामान्यतया दक्षिण एसियाकै दोस्रो सबैभन्दा ठूलो गुफाको रूपमा वर्णन गरिन्छ।
मुस्ताङका आकाश गुफाहरू के हुन्?
मुस्ताङका आकाश गुफाहरू नेपालको मुस्ताङ जिल्लामा भीरहरूमा कुँदिएका लगभग १०,००० मानव-निर्मित गुफाहरूको सङ्कलन हो, जसमा लगभग २,०००–३,००० वर्ष पुराना दाहसंस्कार, कलाकृति र बौद्ध कला रहेका छन्। यो स्थल सन् १९९६ देखि युनेस्कोको अस्थायी सूचीमा रहेको छ।
नेपालमा कतिवटा गुफाहरू छन्?
शैक्षिक अनुसन्धानले नेपालका ७७ मध्ये ५६ जिल्लाभर २२२ वटा गुफाहरू दर्ता गरेको छ, जसमध्ये अधिकांश पोखरा क्षेत्रमा केन्द्रित कार्स्ट चूनढुङ्गा संरचना हुन्।
गुप्तेश्वर महादेव गुफा के हो?
डेभिस फल्स नजिकैको पोखराको गुप्तेश्वर महादेव गुफा भगवान शिवलाई समर्पित मन्दिरका कारण नेपालका सबैभन्दा धेरै भ्रमण गरिने गुफामध्ये एक हो। यसको आगन्तुक-पहुँचयोग्य मार्ग लगभग २,०५७ मिटर लामो छ र डेभिस फल्सपछाडिको नदीसँग जोडिने एउटा मार्ग समावेश गर्छ।