काठमाडौं उपत्यकालाई हेर्ने अग्लो डाँडामा रहेको छाउनीको पुरानो सैनिक क्षेत्रभित्र अवस्थित राष्ट्रिय संग्रहालयको सुरुवात कला अवलोकनको ठाउँको रूपमा भएको थिएन — बरु यो हतियारको भण्डारको रूपमा सुरु भएको थियो, जुन विरासत आजका सबैभन्दा पुराना ग्यालरीहरूमा अझै पनि देख्न सकिन्छ, यद्यपि संस्था अहिले शताब्दियौंको नेपाली मूर्तिकला, चित्रकला र प्राकृतिक इतिहास समेट्ने गरी फैलिएको छ।
हतियार भण्डारदेखि राष्ट्रिय संग्रहालयसम्म
संग्रहालयको उत्पत्ति सन् १९२८ मा फर्कन्छ, जब यो छाउनी सिलखाना भनेर चिनिने पूर्व सैनिक ब्यारेक परिसरभित्र खुलेको थियो, जसमा एङ्ग्लो-नेपाल युद्धलगायत नेपालका सैन्य अभियानहरूबाट संकलित हतियार, कवच र युद्धका ट्रफी प्रदर्शन गरिन्थ्यो। यो सुरुको संग्रहले स्थलको सैन्य चरित्रलाई नै झल्काउँथ्यो, जसले राणा शासनकालमा लामो समयसम्म प्रशासनिक र सैन्य कार्य गरेको थियो।
पछिल्ला दशकहरूमा, संग्रहालयको दायरा हतियारभन्दा धेरै फराकिलो भयो। मूर्तिकला, चित्रकला, सिक्का र पुरातात्विक वस्तुहरू राख्न थप भवनहरू समावेश गरियो, जसले विशिष्ट हतियार प्रदर्शनीको रूपमा सुरु भएको संग्रहालयलाई नेपालको कलात्मक र राजनीतिक इतिहास प्रतिनिधित्व गर्ने सामान्य ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक संग्रहालयमा रूपान्तरण गर्यो।
संग्रहालय परिसर
एउटै छानामुनि दुई सङ्ग्रह परम्परा
मूल हतियार र कवच ग्यालरी, साथै नेपालको इतिहासभर फैलिएको ढुङ्गा र धातुको मूर्तिकला।
परिसरभित्रै प्राकृतिक इतिहासका नमूना र बौद्ध कला तथा प्रतिमाशास्त्रका लागि समर्पित छुट्टाछुट्टै भवनहरू।
आजको परिसरमा धेरै भवनहरू छन्, प्रत्येकको आफ्नै फोकस, जसले संग्रहालयलाई एउटै ग्यालरी स्थानमा नथिचिकन — शताब्दियौं पुरानो ढुङ्गाको नक्काशीदेखि ट्याक्सिडर्मी गरिएका वन्यजन्तुका नमूनासम्म — विस्तृत सामग्री प्रस्तुत गर्न सक्षम बनाउँछ।
स्रोत: पुरातत्व विभाग, नेपाल सरकार
संग्रह र मुख्य आकर्षणहरू
यसका सबैभन्दा उल्लेखनीय संग्रहमध्ये, संग्रहालयमा नेपालको सैन्य इतिहास दस्तावेजीकरण गर्ने विस्तृत हतियार संग्रह छ, साथै शताब्दियौंभर नेपाली धार्मिक कलाको विकास देखाउने हिन्दू र बौद्ध देवी-देवता चित्रण गर्ने ढुङ्गा र धातुका मूर्तिहरू छन्। सिक्का संग्रहले एकीकृत नेपाली रुपैयाँभन्दा अघिका काठमाडौं उपत्यकाका ऐतिहासिक राज्यहरूको आर्थिक इतिहासमा झलक दिन्छ।
परिसरभित्रको छुट्टै बौद्ध कला ग्यालरी विशेष रूपमा थाङ्का चित्र, कांस्य मूर्ति र धार्मिक वस्तुहरूमा केन्द्रित छ, जबकि छेउछाउको प्राकृतिक इतिहास संग्रहालय, अलग रूपमा सञ्चालित भए पनि, उही ऐतिहासिक परिसर साझा गर्छ र नेपालको वनस्पति तथा जीवजन्तुका नमूना प्रदर्शन गर्छ।
✦ के तपाईंलाई थाहा छ?
- संग्रहालय परिसर पूर्व सैनिक ब्यारेकको जग्गामा अवस्थित छ, र यसका केही भवनहरूमा अझै पनि त्यो सुरुको प्रयोगका छाप देख्न सकिन्छ।
- छाउनी नाम राणा प्रशासनकालका सैनिक ब्यारेकसँग सम्बन्धित शब्दबाट आएको हो।
- संग्रहालयको हतियार ग्यालरीमा १९औं शताब्दीको सुरुतिरको एङ्ग्लो-नेपाल युद्धमा प्रयोग भएका बन्दुक र तरवारहरू समावेश छन्।
परिसरभित्रका भवनहरू
| भवन | फोकस |
|---|---|
| मुख्य ऐतिहासिक भवन | हतियार, कवच, मूर्तिकला, सिक्का |
| बौद्ध कला ग्यालरी | थाङ्का, कांस्य मूर्ति, धार्मिक कला |
| प्राकृतिक इतिहास संग्रहालय | वनस्पति, जीवजन्तु र भूगर्भीय नमूना |
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
नेपालको राष्ट्रिय संग्रहालय के हो?
काठमाडौंको छाउनीमा रहेको नेपालको राष्ट्रिय संग्रहालय देशकै सबैभन्दा पुरानो र ठूलो संग्रहालय हो, जसमा नेपालको इतिहासभर फैलिएका हतियार, कला, सिक्का र ऐतिहासिक वस्तुहरूको संग्रह रहेको छ।
नेपालको राष्ट्रिय संग्रहालय कहिले स्थापना भयो?
संग्रहालयको सुरुवात सन् १९२८ मा भएको हो, जब यो हतियार र युद्धका ट्रफी प्रदर्शन गर्ने हतियार संग्रहालयको रूपमा खुलेको थियो, जुन पछि सामान्य ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक संग्रहालयमा विस्तार भयो।
राष्ट्रिय संग्रहालय कहाँ अवस्थित छ?
नेपालको राष्ट्रिय संग्रहालय काठमाडौंको पश्चिमी किनारमा रहेको छाउनीमा अवस्थित छ, जुन एकसमय सैन्य प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने ऐतिहासिक भवन परिसरभित्र पर्छ।
राष्ट्रिय संग्रहालयमा आगन्तुकहरूले के देख्न सक्छन्?
आगन्तुकहरूले ऐतिहासिक हतियार र कवच, नेपालको बौद्ध तथा हिन्दू परम्परा झल्काउने मूर्ति र कलाकृति, सिक्का, र प्राकृतिक इतिहास तथा बौद्ध कला संग्रहका लागि समर्पित छुट्टाछुट्टै भवनहरू देख्न सक्छन्।
के राष्ट्रिय संग्रहालय काठमाडौंका अन्य संग्रहालयभन्दा फरक हो?
हो। छाउनीको राष्ट्रिय संग्रहालय पाटन संग्रहालय र हनुमानढोका दरबार संग्रहालयजस्ता काठमाडौं उपत्यकाका अन्य संग्रहालयहरूभन्दा फरक हो, र यसलाई राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रमुख ऐतिहासिक संग्रहालय मानिन्छ।
