नेपालको लगभग कुनै पनि सहर वा गाउँ हुँदै जानुहोस्, दुई खाँबोबीच बाँधिएको भलिबलको जाली भेट्नुहुनेछ, प्रायः बाँसबाट तदर्थ रूपमा बनाइएको, र समयको ख्याल नगरी खेल चलिरहेको हुन्छ। त्यही दैनिक व्यापकताकै कारण, २०१७ मा सरकारले व्यवहारमा पहिले नै सत्य रहेको कुरालाई आधिकारिक बनायो: भलिबल नेपालको राष्ट्रिय खेल हो।
भलिबल कसरी आधिकारिक बन्यो
नेपाल सरकारले २०१७ मा भलिबललाई औपचारिक रूपमा राष्ट्रिय खेल घोषणा गर्यो, यो निर्णय युवा तथा खेलकुद मन्त्रालयमार्फत खेलको असाधारण जनस्तरीय पहुँचलाई मान्यता दिँदै गरिएको थियो। सहरहरूमा मात्र फस्टाउने खेलहरूभन्दा फरक, भलिबल पहिले नै ग्रामीण पहाडी गाउँ, सेना र प्रहरी ब्यारेक, र हरेक प्रदेशका विद्यालय मैदानहरूसम्म फैलिइसकेको थियो, जसले यसलाई सहरी वा उच्चवर्गीय शौकभन्दा वास्तविक रूपमा राष्ट्रव्यापी मनोरञ्जन बनायो।
यस घोषणाले भलिबललाई नेपालका अन्य राष्ट्रिय चिन्हहरूसँगै औपचारिक हैसियत दियो, र त्यसयता यसलाई मैदान, तालिम, र घरेलु प्रतियोगिताहरूमा बढी सरकारी लगानी जायज ठहराउन प्रयोग गरिएको छ, जुन स्वदेश र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता निर्माण गर्ने उद्देश्यले गरिएको हो।
स्रोत: युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय, नेपाल सरकार
आधिकारिक खेल बनाम परम्परागत खेल
दुई फरक परम्परा
नेपालको आधिकारिक रूपमा घोषित राष्ट्रिय खेल, नेपाल भलिबल संघद्वारा सञ्चालित र देशभर प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा खेलिने।
ग्रामीण नेपालसँग लामो समयदेखि जोडिएको परम्परागत लठ्ठी-कीलाको खेल, लोकप्रिय रूपमा राष्ट्रिय खेल भनिए पनि कहिल्यै आधिकारिक हैसियत नपाएको।
भलिबलको औपचारिक घोषणाअघि, डन्डीबियो — दुई लठ्ठीले खेलिने खेल, जसमा सानो कीलालाई लामो लठ्ठीले हिर्काएर उडाइन्छ — लाई प्रायः अनौपचारिक रूपमा नेपालको राष्ट्रिय खेल भनिन्थ्यो। यो अझै पनि गाउँको प्रिय मनोरञ्जन र ग्रामीण नेपाली बाल्यकालको चिनारी भइरहेको छ, यद्यपि यसले भलिबलले अहिले पाएको कानुनी राष्ट्रिय-खेल हैसियत कहिल्यै पाएन।
नेपालमा भलिबलको पहुँच
भलिबलको उदयको धेरै श्रेय यसको न्यून प्रवेश अवरोधलाई जान्छ: एउटा जाली, एउटा बल, र समथर जमिनको एक टुक्रा खेल सुरु गर्न पर्याप्त हुन्छ, जसले फुटबल मैदान वा क्रिकेट मैदान कायम राख्न गाह्रो हुने ठाउँहरूमा पनि यसलाई सहज पहुँचयोग्य बनाउँछ। नेपाली सेना र नेपाल प्रहरीले ऐतिहासिक रूपमा देशका केही सबैभन्दा बलियो टिमहरू खडा गरेका छन्, र अन्तर-जिल्ला तथा राष्ट्रिय प्रतियोगिताहरूले उत्साही स्थानीय समर्थन तान्छन्।
नेपालका राष्ट्रिय भलिबल टिमहरू, पुरुष र महिला दुवै, दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय प्रतियोगिताहरूमा प्रतिस्पर्धा गर्छन्, र यो खेल देशभरका विद्यालय खेलकुद दिवस र सामुदायिक चाडहरूको स्थायी अंग बनिरहेको छ।
✦ के तपाईंलाई थाहा छ?
- ग्रामीण नेपालका भलिबल मैदानहरू प्रायः तदर्थ रूपमा बनाइएका हुन्छन्, आधिकारिक उपकरणको सट्टा बाँसका खाँबो र हातले बाँधिएको जाली प्रयोग गरेर।
- नेपाली सेना र नेपाल प्रहरीलाई लामो समयदेखि देशका सबैभन्दा बलियो घरेलु भलिबल टिमहरूमध्ये मानिँदै आएको छ।
- डन्डीबियो, जुन एकसमय अनौपचारिक रूपमा राष्ट्रिय मनोरञ्जन भनिन्थ्यो, अझै धेरै गाउँमा चाडपर्वको मौसममा खेलिन्छ।
नेपालका लोकप्रिय खेलहरू
भलिबलसँग आधिकारिक राष्ट्रिय-खेल हैसियत भए पनि, देशभर अन्य धेरै खेलहरूले ठूलो अनुयायी वर्ग राखेका छन्।
| खेल | नेपालमा हैसियत |
|---|---|
| भलिबल | आधिकारिक राष्ट्रिय खेल (२०१७ देखि) |
| फुटबल | उच्च लोकप्रिय, बलियो क्लब र विद्यालय अनुयायी |
| क्रिकेट | विशेष गरी सहरी क्षेत्रमा तीव्र गतिमा बढ्दो लोकप्रियता |
| कबड्डी | लोकप्रिय परम्परागत टिम खेल |
| डन्डीबियो | परम्परागत ग्रामीण खेल, आधिकारिक हैसियत छैन |
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
नेपालको राष्ट्रिय खेल के हो?
भलिबल नेपालको आधिकारिक राष्ट्रिय खेल हो, जुन नेपाल सरकारको युवा तथा खेलकुद मन्त्रालयले २०१७ मा औपचारिक रूपमा घोषणा गरेको थियो।
भलिबल नेपालको राष्ट्रिय खेल कहिले बन्यो?
नेपाल सरकारले २०१७ मा भलिबललाई आधिकारिक रूपमा राष्ट्रिय खेलको रूपमा तोक्यो, देशभरका गाउँदेखि सहरसम्मको यसको व्यापक लोकप्रियतालाई मान्यता दिँदै।
नेपालमा भलिबल कुन निकायले सञ्चालन गर्छ?
नेपाल भलिबल संघ घरेलु प्रतियोगिताहरू आयोजना गर्ने र नेपालका राष्ट्रिय भलिबल टिमहरूको निगरानी गर्ने जिम्मेवार राष्ट्रिय सञ्चालक निकाय हो।
भलिबलअघि कुनै परम्परागत राष्ट्रिय खेल थियो?
भलिबलको आधिकारिक घोषणाअघि, डन्डीबियो, एउटा परम्परागत लठ्ठी-कीलाको खेल, लाई प्रायः लोकप्रिय रूपमा नेपालको परम्परागत राष्ट्रिय खेल मानिन्थ्यो, यद्यपि यसले कहिल्यै आधिकारिक सरकारी हैसियत पाएन।
भलिबललाई नेपालको राष्ट्रिय खेलको रूपमा किन छानियो?
भलिबललाई नेपालका पहाड, समथर र सहरी केन्द्रहरूभर यसको असाधारण जनस्तरीय लोकप्रियताका कारण छानियो, जसलाई न्यूनतम उपकरण चाहिन्छ र देशभरका गाउँ, विद्यालय र सेना ब्यारेकहरूमा अनौपचारिक रूपमा खेलिन्छ।